درس ۲۰ · ادارهٔ امپراتوری‌های ایران باستان

فصل ۱۰ · ایران باستان · مطالعات اجتماعی هفتم
صفحه ۱۲۳ کتاب · نوع حکومت

حکومت پادشاهی

در جهان باستان معمولاً کشورها به شیوهٔ پادشاهی اداره می‌شدند. در ایران باستان نیز چنین بود.
شاهان در ابتدای سلطنت در حضور بزرگان تاج‌گذاری می‌کردند و بر تخت می‌نشستند. شاه قدرت مطلق داشت و همه باید از او فرمان می‌بردند. حکومت موروثی بود و معمولاً از پدر به پسر می‌رسید. گاهی بر سر جانشینی اختلاف شدید و حتی جنگ پیش می‌آمد.
شاهان خود را برگزیدهٔ آسمان و نمایندهٔ اهورامزدا می‌دانستند. داریوش در کتیبهٔ بیستون: «به خواست اهورامزدا من شاه هستم. اهورامزدا شاهی را به من عطا فرمود.»
اگر شاه از مسیر قانون و عدالت منحرف می‌شد، حمایت اهورایی از او گرفته می‌شد و بزرگان و موبدان می‌توانستند او را عزل کنند.
حکومت در ایران باستان چه نوع بود؟
صفحه ۱۲۴ کتاب · فرمان‌ها و مهر

قدرت شاه · فرمان‌ها

شاهان بر همهٔ امور اداری، نظامی و مذهبی فرمانروایی مطلق داشتند. فرمان‌هایی صادر می‌کردند که در سراسر کشور قانون بودند و کسی حق سرپیچی نداشت. روی فرمان‌ها و نامه‌های مهم، مهر مخصوص شاه زده می‌شد.
مهر سلطنت داریوش (حدود ۳٫۵ سانتی‌متر) در موزهٔ بریتانیا است. نام داریوش روی آن به سه خط ایلامی، پارسی و بابلی نوشته شده است.
📘 توضیح تکمیلی
نوشتن به سه خط نشان می‌دهد امپراتوری چندملیتی بود و مردم با زبان‌ها و خط‌های مختلف زندگی می‌کردند؛ شاه می‌خواست همه فرمان را بفهمند.
در دورهٔ اشکانیان قدرت شاه کمتر بود؛ خاندان‌های محلی نفوذ داشتند و شاه مجبور بود با آن‌ها مشورت کند. مجالسی برای تصمیم‌گیری وجود داشت.
چرا نام داریوش روی مهر به سه خط نوشته شده؟
صفحه ۱۲۵ کتاب · طبقات اجتماعی

جامعهٔ طبقاتی

با تشکیل امپراتوری‌های بزرگ و تمرکز قدرت و ثروت، به تدریج اختلاف طبقاتی به وجود آمد. در دورهٔ ساسانیان بی‌عدالتی و اختلاف طبقاتی به اوج رسید.

۱. بزرگان (اشراف)

  • شاه و شاهزادگان
  • موبدان زرتشتی
  • فرماندهان نظامی
  • دبیران

۲. عامهٔ مردم

  • پیشه‌وران
  • بازرگانان
  • کشاورزان و دامداران
اشراف از حقوق و امتیازات زیاد برخوردار بودند؛ زمین و ثروت فراوان داشتند، حق تحصیل داشتند و خود را صاحب جان و مال مردم می‌دانستند. از عدالت خبری نبود.
در جامعهٔ ساسانی بزرگان چه کسانی بودند؟
صفحه ۱۲۶ کتاب · پایتخت‌ها · قلمرو

پایتخت‌ها و قلمرو

پادشاهان شهری را به عنوان پایتخت انتخاب می‌کردند؛ معمولاً شهرهای بزرگ و پرجمعیت با کاخ‌های بزرگ.

نمونه پایتخت‌ها

  • هخامنشیان: شوش · تخت جمشید · بابل و…
  • اشکانیان: صددروازه (دامغان) · تیسفون
  • ساسانیان: گور (فیروزآباد) · تیسفون
✏️ به نقشهٔ قلمرو هخامنشی و ساسانی توجه کن: کدام وسیع‌تر بود؟ پایتخت‌ها کجا بودند؟ کدام کشورهای امروزی را در بر می‌گرفت؟
یکی از پایتخت‌های مهم اشکانیان و ساسانیان؟
صفحه ۱۲۷ کتاب · سپاه · جمع‌بندی

سپاه و قدرت نظامی · پیام درس

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی از شرق و غرب در معرض هجوم بود (یونان و روم از غرب · اقوام بیابانگرد از شرق). به همین دلیل سپاه مجهز و نیرومند داشتند.
سپاه از پیاده‌نظام و سواره‌نظام تشکیل می‌شد. اشکانیان (پارتیان) در سوارکاری و تیراندازی مشهور بودند. در دورهٔ ساسانیان سواره‌نظام زره‌پوش بخش اصلی سپاه بود.
چرا ایران باستان سپاه نیرومند داشت؟
پیام اصلی درس ۲۰؟
📌 پیام درس
امپراتوری‌های ایران باستان با حکومت پادشاهی مطلق، فرمان و مهر شاه، پایتخت‌ها، طبقات اجتماعی و سپاه نیرومند کشور را اداره می‌کردند.